KÜLTÜR ENVANTERÝ
Bitlis, Ýlimiz Doðu Anadolu Bölgesinin güney bölümünde, Van Gölü’nün batýsýnda yer alan bölgenin en eski yerleþim birimlerindendir. Bitlis vadi içerisinde oldukça engebeli bir arazi üzerinde kurulmuþtur.
Çok eski bir tarihe sahip olan Bitlis Ýlimiz, vatanlýk ettiði medeniyetlere ait ve günümüze kadar bir çoðu ayakta kalan kültür ve tabiat varlýklarý ile, doðuda adeta keþfedilmeyi bekleyen bir hazine gibidir.
Günümüzde dünya ülkeleri için önemli bir gelir kaynaðý olan Turizm, ülkemiz içinde geliþmekte olan ekonomimizin itici gücü durumundadýr. Ýþte Bitlis Ýlimiz, ülkemizin batýya ve Ege kýyýlarýna sýkýþmýþ olan turizmine hem doðuda açýlmýþ bir pencere, hem de bu sektörde sahip olduðu zenginliklerle üzerine düþeni yapmaya hazýr bir ilimizdir.
Tabii ve tarihi dokularý en az bozulmuþ ender illerimizden biri olan Bitlis, doðal güzellikleri içerisinde yer alan tarihi varlýklarýyla adeta bir açýk hava müzesi görünümündedir.
Bitlis Ýlinde gezer ve 20. yüzyýl sonunu yaþarken ayný zamanda zaman tünelinin herhangi bir diliminde yaþamanýz mümkündür.
Kýþ sporlarý ile Türkiye’nin en büyük yanardaðý Nemrut seyrine doyulamayan Vangölü bir hilal gibi gölü kucaklayan Tatvan, Ahlat ve Adilcevaz Ýlçeleri, Büryan kebabý, Bitlis’te beþ minaresi, havasý, büyüleyici doðal güzelliði, zengin kültür varlýklarý, misafirperver insaný ile Bitlis gezilmesi, görülmesi gerekli adeta bir yeryüzü cenneti gibidir.
EVLÝYA ÇELEBÝ SEYAHATNAMESÝNDE BÝTLÝS'TE YAPMADAN DÖNME
1) Doða harikasý Nemrut Daðý ve Nemrut Krater Gölü ; Ýlimize gelen kiþilerin mutlaka görmesi gereken yerlerin baþýnda yer almaktadýr.
2) Ahlat Kümbetleri ve Selçuklu Mezarlýðý ; Ýlçede bulunan 14 Kümbet ve 200 dönümlük alanda yer alan Tarihi Selçuklu Mezarlýðý,
3) Bitlis Kalesi,Ýhlasiye Medresesi,Þerefiye Camisi ve Kümbetler mimari özellikleri bakýmýndan mutlaka görülmesi gereken yerlerdir.
4) Büyük bir kýsmý Ýlimiz sýnýrlarý içinde bulunan ve dört bir yaný doðal plaj niteliðindeki Van gölünün, çeþitli cilt hastalýklarýna þifa  sodalý sularýnda yaz mevsiminde  deniz-kum ve güneþin keyfini çýkarma ayrýcalýðýný  yaþamak gerekir.
5) Kýþ aylarýnda Bitlis’e gelip de bütün canlýlýðýyla yaþanan kayak sporunun keyfini çýkarmamak olur mu?
6) Þerifbey tepesinden Bitlis’in,  tarih ve doðanýn  kucak kucaða uyumunu seyretmenin zevkine doyum olmaz.
7) Bitlis kültürünün önemli dinamiklerinden birini oluþturan düðünlerine denk gelindiðinde katýlýp, geleneksel farklýlýklarý yaþamak gerekir. 
8) Yemek : Ýlimizi ziyaret edeceklerin mutlaka yemeden gitmemesi gereken yemeðimiz ülkemizde haklý bir üne sahip olan “Bitlis Büryan Kebabý”dýr. Oðlak etinden yapýlan bu yemeðimiz dört mevsim  yenilebilir. Uykusundan fedakarlýk yapabilenler  sabah saat 05:00’te “Avþor” adý verilen yemeðimizi de tadabilirler.
Nemrut Daðý ve Krater Gölü:
Ýlimiz sýnýrlarý içindeki eþsiz doða harikasý Nemrut Yanardaðý son olarak 1440 yýlýnda faaliyetini göstermiþtir. Patlamalar sonucu oluþan ve krater aðzý geniþliði 48 kilometrekare  olan  Nemrut Kalderasýnda, deniz seviyesinden 2247 m. yükseklikte, irili ufaklý 5 tane göl bulunmaktadýr.Türkiye’nin en büyük  Krater Gölü olan Soðuk Göl, l3 km.2’lik yüzölçümüyle Nemrut Daðý Kraterinin yaklaþýk üçte birine yayýlýyor. Dik ve yüksek kayalarýn çevrelediði göl, her türlü su sporlarý ve aktivitelerinin yapýlabileceði potansiyele sahiptir. Ayrýca Nemrut Kalderasý, zengin bitki örtüsüne de sahiptir. Nemrut Krater Gölü, Bitlis Merkeze 35, Tatvan’a 15 kilometre, Ahlat’a 30 kilometre mesafededir.
Ahlat Müzesi:
Aðýrlýklý eser grubunu Selçuklu dönemi Sgrafitto (sýr altý bezeme) ve Lüster (sýr üstü bezeme) teknikli seramikler oluþturur. Bunlarda prenses figürleri, hayvan ve bitki bezemeleri yer alýr. 1971 yýlýnda hizmete açýlan  müzede Urartu ve Bizans dönemine ait eserler de yer alýr. Bakanlýðýmýza ait bu müze mesai saatleri dahilinde ziyaret edilebilmektedir. Tel-Faks: 0 434 412 40 26
Ulu Camii :
Bitlis  Þehir merkezinde yer alan camii, kitabesine göre; Milâdi 1150 yýlýnda Ebu’l Muzaffer Muhammed tarafýndan yapýlmýþtýr. Dýþ görünüþündeki tek özellik kýble tarafýnda bulunan konik külahlý dýþ örtüsü ile camiden ayrý bir kule þeklinde yükselen minaresidir. Kitabesinden anlaþýldýðýna göre minaresi 1492 yýlýnda yapýlmýþtýr. Osmanlý mimari özelliklerini taþýyan minare, restorasyon çalýþmalarý sonucunda asýl özelliðinden uzak basit bir görünüme bürünmüþtür. Ýbadet saatleri dýþýnda sürekli ziyarete açýktýr
Gökmeydan Camii :
Merkez Gökmeydan semtinde bulunan camii kitabesinde 1801, minare kitabesinde ise 1924 tarihleri kayýtlýdýr. Sivri kemerli anýtsal birkaç kapýsý vardýr. Caminin kýbleye bakan dýþ yüzünde özenle iþlenmiþ mimari süslemelere rastlanýr. Minaresi çok kaliteli bir iþçilik ile süslenmiþtir. Minare üzerinde süsleme unsuru olarak  geometrik motifler, minik rozetler ve kaval silmeler kullanýlmýþtýr. Ýbadet saatleri dýþýnda sürekli ziyarete açýktýr
Þerefiye Külliyesi ve  Camii :
Bitlis Þehir Merkezinde yer alýr. Medrese, camii, imaret ve türbe kýsýmlarýndan meydana gelmiþ bir külliyedir. Kitabesine göre 1529 yýlýnda  IV. Þerefhan tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Mimari zenginliði ve özellikle giriþ kapýsýndaki süslemelerle dikkati çekmektedir. Ýbadet saatleri dýþýnda sürekli ziyarete açýktýr.
Adilcevaz Tuðrul Bey (Zal Paþa) Camii:
Adilcevaz-Ahlat yolu üzerinde,  göl  kenarýndadýr.  16.  Yüzyýlda Zal Paþa tarafýndan yenilendiði  tahmin edilen caminin üzerinde on iki küçük kubbe bulunmaktadýr. Ýbadet saatleri dýþýnda sürekli ziyarete açýktýr.
Ahlat Ýskender Paþa Camii:
Eski Ahlat  kalesi bulunmaktadýr. Kitabesine göre H.992 (M.1584) tarihinde  Ýskender Paþa  tarafýndan, muhtemelen Mimar Sinan’a yaptýrýlmýþtýr. Yavuz Sultan Selim zamanýnda inþa edilen camii, Kanuni Sultan Süleyman döneminde geniþletilmiþtir. Camii iç ve dýþ yapýlýþý itibariyle Osmanlý Mimarisinin tipik bir örneðini teþkil etmektedir. Ýbadet saatleri dýþýnda sürekli ziyarete açýktýr.
Ýhlasiye Medresesi:
Ýl Merkezinde bulunan Medrese, Selçuklular tarafýndan 1216 tarihinde yaptýrýlmýþtýr. Döneminin en önde gelen bilim merkezlerinden ( günümüz üniversiteleri ) biri konumundadýr. Kitabesine göre 1589 tarihinde Bitlis hanlarýndan 5. Þerefhan tarafýndan onarýlmýþtýr. Mimari görünüþ açýsýndan klasik Selçuklu estetiðinin tüm özelliklerini taþýyan þaheser, Arkeoloji Müzesi olarak kullanýlmak üzere restore edilmiþtir. Halen ihtiyaca binaen Kültür ve Turizm Ýl Müdürlüðü hizmet binasý olarak kullanýlmakta olan yapý resmi mesai saatleri dahilinde ziyarete açýktýr.  Bahçesindeki ziyaretgah olarak kullanýlan Þerefhanoðullarýna ait Veli Þemsettin, Ziyaeddin Han, II.Þerefhan ve Üç Bacýlar Türbeleri ile birlikte bir bütünlük arzetmektedir.

                           Bitlis; 16. yüzyýlda çevresindeki Tatvan, Ahlat, Muþ, Bulanýk ve Hýnýs nahiyeleri kendisine baðlý olan bir Osmanlý Vilayeti iken daha sonralarý Muþ Sancaðýna baðlý bir kaza olarak 19. yüzyýlýn ortalarýna kadar gelmiþtir. 1879'da Siirt, Muþ, Genç, Bitlis merkez sancaklarýnýn baðlý olduðu 4 sancak, 19 kaza, 8 nahiye ve 2088 köyden oluþan bir vilayet olan Bitlis 1919 yýlýnda yeni bir düzenlemeyle ikinci sýnýf vilayet olmuþ, 1929'da Muþ vilayetine baðlý bir kaza haline getirilmiþtir. 6 yýl ilçe olarak yönetilen Bitlis, 25 Aralýk 1935 tarih ve  2885  sayýlý  Kanunla  tekrar  il  haline  getirilmiþtir.  4  Ocak  1936 tarihinde yürürlüðe giren bu kanunla Bitlis, Mutki, Ahlat, Hizan ve Kotum ilçelerinden müteþekkil Bitlis Vilayeti kurulmuþtur. Bu kanundan kýsa bir süre sonra ilçe merkezi Kotum'dan Tatvan'a nakledilmiþtir. Ahlat'a baðlý bir bucak merkezi olan Adilcevaz ilçe haline getirilmiþ, 1 Mart 1953 yýlýnda son idari þeklini almýþ iken, 04.07.1987 tarihinde 3392 sayýlý kanunla Güroymak Bucaðýnýn da ilçe haline gelmesiyle ilimiz bugünkü idari yapýsýna kavuþmuþtur.
Ýlimizin Adilcevaz, Ahlat, Güroymak, Hizan, Mutki ve Tatvan olmak üzere 6 ilçesi vardýr.
Bitlis merkez ilçe ve baðlý ilçelerinde birer belediye teþkilatý, il merkezine baðlý Yolalan, Adilcevaz ilçesine baðlý Aydýnlar, Ahlat ilçesine baðlý Ovakýþla, Güroymak ilçesine baðlý Gölbaþý ve Günkýrý, Hizan ilçesine baðlý Kolludere ile Mutki ilçesine baðlý Kavakbaþý ve Koyunlu beldelerinde birer belediye teþkilatý olmak üzere toplam 15 yerleþim merkezinde belediye teþkilatý bulunmaktadýr.
Yüzölçümü: Bitlis Ýlinin genel olarak yüzölçümü 6.706 km2 dir. Bu rakama Bitlis Ýli sýnýrlarý içerisinde kalan Van Gölünün 1.876 km2’ lik kýsmý da dahil edildiði takdirde toplam olarak Ýlin yüzölçümü 8.582 km2  olmaktadýr.
Nüfus: 2000 yýlý  genel nüfus sayýmýna göre tüm yerleþim birimleri dahil 388.678 nüfusa sahip Bitlis Ýlimiz; 6 Ýlçe ( Adilcevaz, Ahlat, Güroymak, Hizan, Mutki, Tatvan ), 8 Belde, 334 Köy ve 299 Mezra’ dan oluþur.

GÖRMEDEN GÝTME
Yusufiye Medresesi  :
Merkez Girik düzü mevkiinde bulunan bu medresenin XVIII – XIX. yüzyýlda yapýldýðý sanýlmaktadýr. Cennet çukuru denilen kümbet ve mezarlýðýn bulunduðu semttedir. Bir ara kapalý cezaevi olarak kullanýlmýþ olup, restorasyon çalýþmalarý  halen devam etmektedir.
Bitlis Kalesi  :
Bitlis Kalesi Þehir merkezinde sert bir kaya bloðu üzerindedir. Þimdiye kadar bilimsel bir araþtýrmaya yönelik herhangi bir çalýþma yapýlmadýðý için, içinde barýndýrdýðý tüm esrarýyla ve  bütün görkemiyle ayakta durmaktadýr.  Yazýlý kaynaklarda; M.Ö. 330 tarihinde Büyük Ýskender’in  komutanlarýndan Leys Bedlis tarafýndan yaptýrýldýðý, çevresinin 2800 metre,  yüksekliðinin 56 metre ve sur kalýnlýðýnýn 7 metre olduðu,  üstünde muhteþem bir han sarayý ile 300 ev, 1 han, 1 cami, ayrýca  aþaðý kalede ise, iki baþý demir kapýlý bir çarþý, bir bedesten ve birkaç yüz evin bulunduðu  belirtilmektedir. Günümüzde sadece kale mevcut olup, zaman zaman yapýlan onarýmlarla muhteþem görünümünü korumuþtur.
Ahlat Sahil Kalesi  :
Urartular dönemine ait olan kale 1224 yýlýnda meydana gelen þiddetli bir yer sarsýntýsý neticesinde yýkýlmýþtýr. Ýran seferinden dönen Kanuni Sultan Süleyman, Ahlat’a gelip bütün atalarýný ziyaret ederek, Zal Paþa ile Mimar Sinan’a saðlam bir kale yapmalarý için emir verir. 1557 yýlýnda, Ahlat harabelerinin güneyinde bu günkü kale yapýlmýþ olur. Çevresi 3000 adým olan kalenin duvarlarý fazla yüksek deðildir. 13 kuleden ibaret olan kalenin hendeði, geniþ ve saðlam duvarlardan yapýlmýþtýr.
Adilcevaz Sahil Kalesi  :
Van Gölü kýyýsýnda sarp kayalar üzerine kurulmuþtur. Yapýmýnda kesme taþlar kullanýlmýþtýr. Ýç ve Dýþ kale olmak üzere iki kýsýmdan meydana gelmiþtir. 38 kulesi bulunan kalenin içinde Süleyman Han Cami, cephane mahzeni, buðday ambarlarý, su sarnýçlarý, mehterhane kulesi ve 70 ev bulunduðu kaynaklardan anlaþýlmaktadýr. Günümüzde sadece kalýntýlarý mevcuttur.
Küfrevi Türbesi (Bitlis):
1898 tarihinde, Bitlis mimari yapýsýndan tamamen farklý bir tarzda yapýlan türbe, Küfrevi Konaðý’nýn bahçesinde kurulmuþ bir ziyaretgahtýr. Dýþ görünüþü itibariyle Ýstanbul’ daki “Geç Dönem” türbelerine benzemektedir.
Emir Bayýndýr Kümbeti (Ahlat) : 
Taht-ý Süleyman mahallesindedir. Kümbeti üst taraftan çepeçevre saran kitabesinde, hicri 886 yýlýnda ölen Melik Bayýndýr Ýbn-i Rüstem Bey’in adý yazýlýdýr. Ahlat kümbetleri içerisinde en ilgi çekeni olanýdýr. Sütunlar ve kemerlerle binaya doðru açýlan silindirik gövdesi kare kaide üzerine oturtulmuþtur. Dýþarý doðru taþan konik külahý ve süslemesi ile diðer kümbetlerden oldukça farklýdýr.
Çifte Kümbet (Ahlat) :
Ýki kümbet yanyanadýr, büyük kümbet Akkoyunlulardan Bugatay Aka ile Þirin Hatun’a küçük kümbet ise Esen Tekin Hatun’a aittir. Güney ve Batý cephesindeki kitabelerde, 1280 tarihinde yapýldýðý yazýlýdýr.
Emir Ali Kümbeti (Ahlat) :
Bu kümbet harabe þehir yolu üzerinde bulunmaktadýr. Kitabesi Rus harbinde kýrýldýðý için yapýlýþ tarihi kesin olar bilinmemektedir. Mimari özelliklerinden yola çýkýlarak 14. Yüzyýla ait olduðu düþünülmektedir. Kare planlý ana mekanýn önünde, duvarlarý kademeli olarak yükselen bir kýsým bulunmaktadýr. Biçim özelliði olarak diðer kümbetlere benzemektedir.
Usta  Þagirt Kümbeti (Ahlat) :
Meydanlýk mezarlýðýnýn güneyinde, Van gölüne oldukça yakýn bir yerdedir. Ahlat kümbetlerinin en büyüðü olduðu için “Ulu Kümbet”de denilmektedir. Kitabesi olmadýðý için yapýlýþ tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Diðer Selçuklu kümbetleri gibi iki katlýdýr. Alt kat mezar, üst kat ise mescit olarak yapýlmýþtýr
Þeyh Babo (Üryan Baba) Türbesi (Bitlis) :
Ýnönü mahallesinde bir yamaçta bulunan türbenin kitabesi yoktur. Ancak içindeki mezar taþýnda 1834 tarihi yazýlýdýr. Halkýn önemli ziyaret mekanlarýndan biridir.
Abdurrahman Gazi Türbesi (Ahlat):
Sahabe-i Kiramdan olan bu zat,  Hz. Ömer zamanýnda 641 yýlýnda bölgeyi fethetmekle görevlendirilen El-Cezire Komutaný Ýyaz Bin Ganem komutasýnda olup Ahlat’ýn fethi sýrasýnda burada þehit düþmüþtür. Geç dönem Ahlat Kümbet mimarisine uygun tarzda yapýlan türbesi yoðun ziyaretçi potansiyeline sahiptir.
Ahlat Selçuklu Mezarlýðý :
200 dönüm alana kurulan Selçuklu Mezarlýðý, yalnýzca Anadolu’nun deðil, tüm Ýslam dünyasýnýn en büyük mezarlýðýdýr. Mezar Taþlarý ait olduklarý dönemdeki inançlar ve tarih açýsýndan büyük ipuçlarý verir.Üç ana tip mezar taþý vardýr;
1-Þahideli Mezarlar: Orta Asya’da 7. yy.da görülen stilize insan heykellerinin Ýslami etkiyle deðiþime uðramýþ örnekleridir. Üzerinde Þamanizm inanýþýnýn 12 Hayvanlý Türk Uygur Takviminin hayvanlarýndan örnekler yer alýr.
2-Sanduka Mezarlar: Makamlar genelde bu mezar taþlarýnda görülür.
3-Kurgan (Oda) Mezarlar: Bunlar Orta Asya Türk Tümülüs mezarlarýdýr. Ýçlerindeki cesetler genelde mumyalýdýr. Zenginler ve beyler için yapýlmýþtýr. Yaklaþýk 12 tane tespit edilmiþtir.
Hatuniye (Hazo) Haný  :
Ýl Merkezinde ayný adla anýlan köprünün yaný baþýnda bulunan bir handýr. Kitabesine göre bu yapý 1626 yýlýnda yenilenmiþtir. Abbasilerden Sultan Evhadullah Hanýn kýzý Hamu Hatun tarafýndan XI. Yüzyýlda yaptýrýldýðý söylenmektedir.
Papþin (Hüsrev Paþa) Haný  :
Bitlis-Tatvan karayolu üzerinde bulunmaktadýr. Beylerbeyi Hüsrev Paþa tarafýndan XVI. yüzyýlda yaptýrýldýðý rivayet edilmektedir. Dikdörtgen planlýdýr. Muntazam yontulmuþ Bitlis taþlarýndan inþa edilmiþtir. Üstü düz damla örtülüdür.
Baþhan Haný  :
Bitlis-Tatvan karayolu üzerindedir. XVI. yüzyýlda Van Beylerbeyi Hüsrev Paþa tarafýndan yaptýrýldýðý rivayet edilmektedir.
El Aman Kervansarayý:
Bitlis-Tatvan yolu üzerinde olan kervansaray, 1502 yýlýnda Van Beylerbeyi olan Hüsrev Paþa tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. 90 m. uzunluðunda 70 m. geniþliðindeki bu nadide eser, Anadolu’nun en büyük kervansaraylarýndan olup yer yer yýkýlmýþ olmasýna raðmen bütün görkemiyle çekiciliðini korumaktadýr. Turizm hizmet endüstrisi için önemli bir potansiyel niteliðindeki bu þaheser, bölgesel hareketlilikle paralel olarak aktivitesine kavuþacaktýr.
Ýlimiz sýnýrlarý içerisinde bulunan diðer han ve kervansaraylardan baþlýcalarý þunlardýr. Þerefiye, Arasa, Yusufiye, Duhan ve Kokoz Zal Paþa Hanlarýdýr.

BÝTLÝSÝN MEÞHURLARI
Bitlis'te Beþminare Hikayesi:
Rus iþgali sýrasýnda Bitlis, bir harabe þehir görüntüsü alýr. Düþmanýn çekilmesinden sonra savaþ esnasýnda Bitlis’ ten kaçan bir baba ve oðul, Bitlis’e dönmek üzere yola çýkarak þehre hakim konumdaki Dideban Daðý eteðine varýrlar. Baba, þehirde canlý kalýp kalmadýðýný öðrenmek için oðlunu þehre gönderir. Bir süre sonra oðul geri döner ve uzaktan babasýna þöyle seslenir : “ Þehirde yaþama dair hiçbir iz yok; sadece beþ tane minare ayakta kalmýþ.” Bunu duyan baba yýkýlýr ,diz çöker ve þöyle bir aðýt yakarak oðlunu yanýna çaðýrýr.
“Bitlis’te beþ minare,  beri gel oðlan beri gel.
Yüreðim dolu yare,  beri gel oðlan beri gel.”  
Bu aðýt zamanla  türkü ve manilere konu olarak günümüze kadar gelir.
Bitlisin Tarihi Evleri:
Genellikle yüksek bir duvarýn sokaktan ayýrdýðý, dýþa kapalý fakat o ölçüde içe doðru özgür ve özgün bir mimari anlayýþý yansýtan Bitlis evleri ; düzgün kesme taþtan, üzeri düz toprak damlý olarak inþa edilmiþlerdir. Dýþtan donuk bir mimari özelliði gösteren yapýlarýn taç kapýlý giriþleri, sanki gerçek gizemin evlerin içinde olduðunu gösterir. Bitlis evleri,bu kapýlardan içeri girildiðinde taç döþemeli avlular ve çeþitli meyve aðaçlarýnýn süslediði bahçeleriyle insana açýlan ferah bir dünyanýn kapýlarý gibidir.
Bitlis Kalesi:
Bitlis Kalesi Þehir merkezinde sert bir kaya bloðu üzerindedir. Þimdiye kadar bilimsel bir araþtýrmaya yönelik herhangi bir çalýþma yapýlmadýðý için, içinde barýndýrdýðý tüm esrarýyla ve  bütün görkemiyle ayakta durmaktadýr. 
Yazýlý kaynaklarda; M.Ö. 330 tarihinde Büyük Ýskender’in  komutanlarýndan Leys Bedlis tarafýndan yaptýrýldýðý, çevresinin 2800 metre,  yüksekliðinin 56 metre ve sur kalýnlýðýnýn 7 metre olduðu,  üstünde muhteþem bir han sarayý ile 300 ev, 1 han, 1 cami, ayrýca  aþaðý kalede ise, iki baþý demir kapýlý bir çarþý, bir bedesten ve birkaç yüz evin bulunduðu  belirtilmektedir.
Günümüzde sadece kale mevcut olup, zaman zaman yapýlan onarýmlarla muhteþem görünümünü korumuþtur.
Bitlis Tütünü:
Dünyaca ünlü Virjinya tütününe denk kalitede olan Bitlis tütünü ile ilimizdeki sigara fabrikalarýnda; filtreli filtresiz Bitlis, Tekel2000, Best, Kansas, Samsun ve Maltepe sigaralarý üretilmektedir. Ayrýca, sarma tütün yöre insanýnýn vazgeçemediði içeceðidir.
Bitlis Balý:
Bitlis, Türkiye’ de en çok bal üreten iller arasýndadýr. Coðrafi konumu itibariyle daðlýk ve yayla olmasý, temiz tabiatý ve çok çeþitli kýr çiçekleriyle Bitlis ve yöresi, arýcýlýk için çok müsait bir konumdadýr. Altýn sarýsý, saf, katkýsýz Bitlis balý; besleyici, yiyene þifa daðýtan nitelikte olup, misafirlere en güzel ikram, dostlara en güzel Bitlis armaðanýdýr.
Büryan Kebabý:
Anadolu’nun bazý yerlerinde yapýlan tandýr kebabýndan çok farklý bir þekilde yapýlan büryan için “Hevur” denilen erkek keçi eti tercih edilir, bulunmadýðý taktirde erkek koyun eti kullanýlýr, kebap aðzý kapalý tandýr içinde ateþ deðmeden kendi buharýnda piþirilir. Büryanýn sýcaðý makbuldür. Bunu temin için büryancý uzun müddet sýcaklýðýný muhafaza eden tandýra soðuyan gövdeleri tandýra indirir ve servis için tandýrdan sýcak gövdeleri çýkarýr.Büryanla beraber garnitür olarak yaygýn bir þekilde yaþ üzüm tercih edilir. Evlerde böyle bir kebap olanaðý olmadýðýndan, sadece büryancýlardan temin edilir. Etteki besleyici maddelerin kaybolmamasýndan dolayý besin deðeri oldukça yüksek ve oldukça lezzetli bir yemek türüdür.
Adilcevaz Cevizi:
Bitlis yöresinde yetiþen kaliteli ceviz çeþitleri içinde önemli bir yeri olan,  tanelerinin büyüklüðü ve doyumsuz lezzeti ile Adilcevaz Cevizi, ünü ülkeye yayýlmýþ, uðruna her yýl hasat mevsiminde þenlikler düzenlenen bir yiyeceðimizdir.

BÝTLÝS TURÝZM
Kültür Turizmi:
Zengin bir tarihsel potansiyelin sahibi olan ve Urartular’dan baþlayýp, Osmanlýlar’a kadar uzanan çeþitli medeniyetlerin uðrak yeri olan Bitlis, tüm bu dönemlere ait sayýsýz tarihi eserleri ile tam bir “ Açýk Hava Müzesi” görünümündedir. Tarih boyunca çeþitli medeniyetleri kucak açan Bitlis’te,  bu dönemlere ait daha önce detaylý olarak tanýtýlan pek çok kale, camii, medrese, türbe, köprü ve kervansaray yapýlarý bulunmaktadýr.
Kýþ Turizmi:
Kýþ mevsiminde Bitlis'te kayak sporu, bütün canlýlýðýyla yediden yetmiþe her kesimin kýþ eðlencesi olmuþtur. Türkiye’ nin en eski ve en uzun kayak pisti tesislerinden birine sahip olan ilde, kayak sporunu doyasýya yaþamak isteyen misafirlerini aðýrlayacak kapasitedeki kayak evi, konuklarýný beklemektedir. Ayrýca; bölgenin Kýþ Sporlarý Merkezi olmaya aday Nemrut Kayak Merkezi’nin kýsa sürede hayata geçirilerek bu doðal potansiyelin bölgesel ve ulusal turizm hareketlerinden hak ettiði payý alacaðý yetkililerin beyanlarý arasýndadýr.
Deniz Turizmi:
Türkiye’nin en büyük gölü olan Van Gölü’nün üçte ikisi Bitlis sýnýrlarý içindedir. Gölün dýþarýya akan bir ayaðý olmadýðýndan suyu acý, tuzlu ve sodalýdýr. Vangölü; yolcu ve yük taþýyan gemileri, iskele, ada, yarýmada, koy ve körfezleri ile adeta bir denizi andýrýr. 600 km. ye varan sahillerinin büyük bir bölümü doðal plaj niteliðindedir.Ayrýca; Nemrut Krater Gölü, Nazik Gölü, Arin ve Aygýr Gölleri su sporlarý ve olta balýkçýlýðý için uygundur.
Termal Turizm:
Fay hattý üzerinde bulunan Bitlis’in merkezinde ve çevresinde sayýsýz kaplýcaya rastlanýr. Bunlardan bazýlarý; Güroymak Budaklý Kaplýcasý, Ilýcak (Germav) Kaplýcasý, Yam Kaplýcasý (Acýsu), Tatvan Develer Suyu, Nemrut Kaplýcalarý olarak sýralanabilir.
Ýnanç Turizmi:
Bitlis'te bulunan cami ve türbelerin birçoðu ibadete ve ziyarete açýk olup, inanç turizmi açýsýndan önemli bir potansiyele sahiptir. Müslümanlýktaki ziyaret adabýna ve geleneðine uygun olarak ziyaretler yapýlmaktadýr.

ÝLÝN COÐRAFÝ KONUMU
Genel Konumu :
Doðu Anadolu Bölgesinde yer alan Bitlis Ýlimiz, 41º 33º ve 43º 11’ doðu boylam ve 37º 54’ ve 38º 58’ kuzey enlemleri arasýnda kalmaktadýr. Ýlimizin doðudan Vangölü, güneyden Siirt ilimiz, batýda Muþ ilimiz, kuzeyden de Aðrý illerimiz çevreler. Karasal iklim özelliði gösteren Bitlis ilimiz, gerçekte doðunun sert ve karasal iklimiyle Akdeniz iklimi arasýnda bir geçiþ niteliði göstermektedir. Ýlimizde kýþlar soðuk, yazlar ise sýcak ve kurak geçer. Yaðýþ ortalamasý 975,7 m3 ‘tür.
Daðlar :
Ýlimiz topraklarýnýn yaklaþýk % 71’ lik bölümünü kaplayan daðlarýn yükseklikleri genellikle 2000 metreyi aþmaktadýr.  Sayýlý volkanik daðlardan olan Nemrut ve Süphan ilimiz sýnýrlarý içerisinde yer almaktadýr.
Süphan Daðý : 
Ýlmiz kuzeydoðusundaki Süphan daðý 4058 metrelik doruðuyla ülkenin ikinci yüksek daðýdýr. Tipik bir volkan olan dað, sývý lavlar, sünger taþlarý ve küllerden oluþmuþtur.
Nemrut Daðý :
Ýlimiz topraklarýnýn kuzeyinde yer alan volkanik Nemrut Daðý’nýn yüksekliði 3050 metredir. Kesik bir koniyi andýran bu daðýn tepe çapý 6 km² ‘dir. Ýç kýsmýnda 6 km uzunluðunda, 2 km geniþliðinde tatlý su gölü etrafýnda sýcak su kaplýcasý ve buhar kaplýcasý vardýr.Nemrut Daðý en son 1441 yýlýnda faaliyet göstermiþtir.
Ziyaret Daðý :
Ýlmizin kuzeyinde, Süphan daðýnýn batýsýnda yer alan Ziyaret Daðý düzenli bir sýradað durumundadýr. Daðýn yamaçlarý dik ve oldukça bozuk görünümlüdür. Sýradaðýn en yüksek noktasý 2542 metredir.
Yaylalar ve Platolar :
Yayla ve plato tanýmýna uyabilecek düzlükler ilimiz topraklarýnýn % 19’unu kaplar. Ýlimiz topraklarýnýn % 3’ü yayla ve % 6’sý da plato þeklindedir.
Akarsular :
Van Gölü yakýnlarýndan çýkan ve bölgedeki daðlarý, vadilerin arasýndan ilimiz sýnýrlarý dýþýna çýkan Garzan ve Bitlis çaylarý; Güzeldere, Aðkýs ve Orans dereleri ile ilimizin kuzeyinde doðan Karasu baþlýca akarsularýmýzdýr. Ýlimizin yörece diðer sularý arasýnda da Botan Çayý ile Kömüs, Rabat, Týkýlban, Avih, Kurtikan, Kotom, Sor, Yam, Býgçýk, Armuç, Çalahan, Mutki, Karza ve Kesan dereleri sayýlabilir.
Göller :
Ýlimizde yer alan en önemli göl Van Gölü’dür. Ýlimizin diðer gölleri arasýnda Nazik, Arin, Aygýr Nemrut Gölleri ile Süphan Daðý üzerindeki on kadar küçük krater gölü sayýlabilir.
Van Gölü :
Yurdumuzun en büyük gölü olan Van Gölü 3765 km² alana sahip olup, yarýsýndan çoðu Ýlimiz sýnýrlarý içerisindedir. Batýsýnda Tatvan Ýlçemiz, kuzeyinde Ahlat ve Adilcevaz Ýlçelerimiz, güneyde ise Reþadiye Bucaðý ile çevrelenmiþtir. ilimiz sýnýrlarý içindeki Van Gölü sahilleri dünyada eþine ender rastlanan doða güzelliklerine sahiptir. Feribotlarla Tatvan-Van demiryolu baðlantýsýnýn saðlandýðý Van Gölü’müz, ilimiz sýnýrlarý içinde bulunan kýyý þeridi; kumsalýyla, güneþiyle, suyunun berraklýðý ile tarif edilemez deðerlere sahiptir. Kara parçalarýnýn göle uzantýsýyla meydana getirdiði yarým adalarýn doðal yapýsýyla, yeþilin ve denizin kucak kucaða bütünleþtiði görüntüsüyle eþsiz bir doða harikasýdýr.
Nazik Gölü :
Ýlimizin kuzeyinde bir lâv seddi gölü olan Nazik Gölü’nün yüz ölçümü yaklaþýk 30 km²’dir. Denizden 1870 m. yükseklikteki, kar sularý ve çevredeki kaynak sularýyla beslenen gölün derinliði 50 m. olup, gölde sazan balýðý avcýlýðý da yapýlmaktadýr.   

Arin Gölü :
Ýlimizin kuzeyinde, Van Gölü’ne oldukça yakýn olan Arin Gölü’nün yüz ölçümü yaklaþýk 13,5 km²’dir. Van Gölü’ndeki bir koyun aðýz kesiminin dolmasýyla oluþtuðu sanýlan Arin Gölü’nün sularý sodalýdýr. Su düzeyi Van Gölü’nden 5 m. kadar yüksektir.
Aygýr Gölü :
Süphan Daðý’nýn güneyinde, dipten kaynayan sularý tatlý olan Aygýr Gölü’nün alaný 3,5 km²’dir. Balýkta avlanabilen gölün kenarlarý sazlýk ve kamýþlýktýr.
Nemrut Krater Gölü :
1440 yýlýnda son kez püsküren yanardaðýn soðumasýndan sonra oluþan Nemrut Krater Gölü, bir dünya harikasýdýr. Tatvan’dan kara yoluyla Nemrut’un zirvesine çýkýldýðýnda. Bir tarafta Van Gölü’nün uçsuz bucaksýz görüntüsü diðer tarafta ise 13 km² geniþliðindeki Nemrut Krater Gölüyle karþýlaþýr. Biri büyük, öteki küçük iki gölden oluþan, yer yer sýcak sularýn kaynadýðý ve buhar sýzýntýlarýnýn gözlendiði daðda 68 adet volkanik çýkýþ merkezi tespit edilmiþtir. Türkiye’nin en büyük krater gölü olan Nemrut; efsanesi, volkanik yapýsý, buhar tedavisi ve muhteþem görüntüsüyle 3200 m. yükseklikte keþfedilmeyi beklemektedir.
Bitki Örtüsü :
Ýlimizin bitki örtüsü, iklim özelliðine baðlý olarak deðiþiklikler göstermektedir. Ýlin kimi yerlerinde orman örtüsü ile bozkýr yan yana görülmektedir.